Vegas Lào muôn năm! – Các ‘tiểu lãnh địa’ chớm nở của Trung Quốc ở Đông Nam Á

Nguyễn Tuấn Nghĩa

Năm 2018, Quốc hội chuẩn bị bỏ phiếu thông qua dự thảo Luật Đặc khu, châm ngòi một cuộc tranh cãi lớn trong người dân. Những người phản đối quan ngại các chính sách như cho doanh nghiệp nước ngoài thuê đất 99 năm quá ưu ái các công ty Trung Quốc, ảnh hưởng đến an ninh quốc gia. Những người ủng hộ, mặt khác, viện dẫn sự thành công của các đặc khu như Thâm Quyến, nơi đã ‘từ làng chài trở thành silicon valley của châu Á’ để chỉ ra tính hiệu quả của mô hình này. Dù vậy, ít người biết rằng, ngay tại những người hàng xóm trên bán đảo Đông Dương cũng đã tồn tại rất nhiều đặc khu kinh tế, và không phải cái nào cũng thành công rực rỡ như Thâm Quyến. Dưới đây là phần lược dịch bài viết có tựa đề ‘Vegas Lào muôn năm’ đăng trên tờ The Economist,[1] hy vọng giúp bạn đọc hiểu rõ hơn các đặc khu kinh tế ở Đông Nam Á.[2]


Ở một vùng hẻo lánh ở Bắc Lào có một khu rừng trúc xanh rờn, nơi chim hạc về làm tổ. Giữa khu rừng ấy đang mọc lên một thành phố có các tổ hợp cao ốc được bao kín bởi các dàn giáo xây dựng cùng với các nhà hàng, quán karaoke và tiệm massage. Linh hồn của cả Đặc khu kinh tế Tam Giác Vàng (có tên vậy bởi nó nằm ở nơi tiếp giáp biên giới ba nước Lào, Myanmar và Thái Lan) chính là sòng bạc, một ‘cung điện’ đích thực theo phong cách giả La Mã và trần nhà được bao phủ bởi các tác phẩm bích hoạ[3] tráng lệ. Thế nhưng ‘Vegas Lào’ không chào đón người Lào: nhà cái chỉ chấp nhận hai loại tiền là Trung Hoa Nhân dân tệ hoặc Baht Thái, biển tên đường viết hoàn toàn bằng tiếng Trung và tiếng Anh, còn đồng hồ thành phố thì chạy theo giờ Trung Quốc, nhanh hơn giờ Lào 1 tiếng.

Đặc khu kinh tế Tam Giác Vàng – Vegas Lào nhìn từ xa (Ảnh: Reuters)

Một thập kỉ qua, Trung Quốc đã trở thành một trong những nhà đầu tư lớn nhất ở Đông Nam Á: năm 2018, gần 80% vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào Lào xuất phát từ Trung Quốc. Một phần số vốn này đi theo các dòng quen thuộc đến những nơi như Mandalay, một thành phố có cộng đồng người Hoa lâu đời ở Myanmar. Tuy nhiên trên thực tế, phần lớn tiền chảy về các ‘đặc khu kinh tế’ nhằm lợi dụng các chính sách khuyến khích như thủ tục cấp phép đơn giản, thuế quan ở mức thấp hay sự quản lý lỏng lẻo đối với các dòng vốn và hàng hoá.

Không cần phải thuyết phục nhiều các doanh nghiệp Trung Quốc, bởi họ cũng chỉ chờ có vậy. Từ những năm 2000, chính quyền Giang Trạch Dân bắt đầu khuyến khích các doanh nghiệp quốc nội đầu tư ra nước ngoài. Sáng kiến Vành đai và Con đường, một đại kế hoạch của Tập Cận Bình dưới vỏ bọc phát triển cơ sở hạ tầng ở các nước, đã đẩy nhanh quá trình đó. Ngoài đường sắt, cao tốc, các đường ống dẫn, nước này còn khuyến khích mô hình đặc khu kinh tế, ‘hình thức phát triển kinh tế được ưa chuộng bởi Trung Quốc’, theo Brian Eyler, chuyên gia từ trung tâm nghiên cứu chính sách Stimson, Hoa Kì. Theo Tổ chức Giám sát Đất đai Thái Lan (Land Watch Thai), dưới lá cờ Vành đai và Con đường, 160 doanh nghiệp Trung Quốc đã đổ hơn 1.5 tỉ đô la Mỹ vào các đặc khu ở Lào; còn giữa năm 2016 và 2018, chỉ riêng một đặc khu – Sihanoukville, một thành phố bờ biển của Campuchia – đã nhận hơn 1 tỉ đô từ các nhà đầu tư Trung Quốc.

Tiền của Trung Quốc ở đâu thì lao động Trung Quốc ở đó. Ở Mandalay, tỉ lệ dân số người Hoa từ 1% vào 1983 đã phình ra lên đến 30% – 50% như ngày nay. Ở các đặc khu, mức tăng này còn kinh khủng hơn. Năm 2019, một thống đốc vùng nói với báo Strait Times rằng lượng người Hoa ở Sihanoukville đã tăng vọt trong 2 năm qua, chiếm gần 1/3 dân số bản địa. Quyền lực kinh tế của người Hoa cũng tăng lên cùng với dân số của họ. Ở Mandalay, 80% khách sạn, hơn 70% nhà hàng và 45% các tiệm trang sức được sở hữu và vận hành bởi người Hoa, theo một nghiên cứu thị trường năm 2017.

Dù dòng chảy của người (Trung Quốc) nhập cư đã thổi bùng ngọn lửa bài Hoa khắp nơi nhưng chính quyền các nước Đông Nam Á vẫn bất chấp và chào đón các nhà đầu tư Trung Quốc. Đó là bởi họ mong rằng tiền của Trung Quốc sẽ tạo động lực cho nền kinh tế. Quả thực, trên một số phương diện, tiền đầu tư đã mang lại hiệu quả nhất định. Tại Lào, vốn dầu tư trực tiếp nước ngoài đã đóng góp một cách sôi động vào tăng trưởng GDP, mức trung bình 7.7% một năm trong mười năm qua.

Tuy nhiên, năm 2017, một nghiên cứu của tổ chức Focus on the Global South, trung tâm nghiên cứu chính sách có trụ sở tại Bangkok, về các đặc khu kinh tế đã kết luận rằng ‘các khung pháp lý và quản trị’ các đặc khu kinh tế ở Campuchia và Myanmar ‘được thiết kế sao cho các nhà đầu tư có lợi còn cư dân cũng như môi trường địa phương thì không’. Ông Alfredo Perdiguero thuộc Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) cũng cho rằng các đặc khu kinh tế ở Lào, Campuchia và Myanmar ‘chưa lan rộng được lợi ích đến toàn bộ nền kinh tế’.

Một phần lý do là bởi vì các công ty Trung Quốc thường không thuê dân địa phương. Cho đến năm 2018, công nhân người Lào chỉ đảm nhận 34% tổng số công việc được tạo ra nhờ các đặc khu kinh tế ở chính nước này, cách quá xa so với mức 90% mà chính phủ hứa hẹn. Các công ty Trung Quốc thì nói công nhân địa phương thiếu các kĩ năng cần thiết, song các tổ chức xã hội dân sự ở Myanmar đáp trả rằng trong khi có một trường cao đẳng kĩ thuật ngay gần Kyaukpyu, một đặc khu cảng kiểu Trung Quốc, chưa có sinh viên nào tốt nghiệp trường này được các doanh nghiệp đặc khu thuê, theo một báo cáo công bố năm ngoái.

Nguồn nguyên liệu thô tại địa phương cũng ít được tận dụng. Ví dụ như nhà máy dệt ở đặc khu Sihanoukville vẫn duy trì nhập khẩu nguyên liệu đầu vào như vải, khuy và chỉ. Công nhân và khách du lịch Trung Quốc đều rất ưa chuộng và ủng hộ các cửa tiệm, nhà hàng Trung Quốc. Họ tránh thuế bằng cách trả tiền hàng hay dịch vụ bằng các ứng dụng di động như Alipay. ‘Về cơ bản thì tiền Trung Quốc lại trở về Trung Quốc’, ông Sebastian Strangio, tác giả một cuốn sách sắp xuất bản về ảnh hưởng của Trung Quốc ở Đông Nam Á nói. Cộng thêm các ưu đãi thuế khoá, chính quyền nước sở tại được hưởng rất ít lợi ích: năm 2017, ngân sách Lào chỉ thu về 20 triệu đô từ các đặc khu kinh tế, chưa bằng 1% tổng thu ngân sách.

Một bộ hổ cốt ngâm rượu bày bán bên ngoài sòng bạc, trái tim của đặc khu Tam Giác Vàng, ảnh: Environmental Investigation Agency

Vượt thẩm quyền và phi lý

Điểm chung của các nước Đông Nam Á nghèo chính là người dân hiếm khi được hỏi ý kiến về việc xây dựng các đặc khu. Đặc khu Tam Giác Vàng được xây trên ruộng lúa của làng Ban Kwan: hơn 100 hộ dân bị cưỡng bức buộc phải di dời. Bên cạnh đó còn tồn tại câu hỏi về thực thi luật pháp ở các đặc khu, nơi mà các quy định được nới lỏng đã tạo điều kiện cho cả các doanh nghiệp chân chính và cả các loại tội phạm. Năm 2018, chính quyền Hoa Kì tuyên bố đặc khu Tam Giác Vàng chính là tụ điểm nóng về ‘buôn ma tuý, buôn người, rửa tiền, hối lộ và buôn bán trái phép sản phẩm từ động vật hoang dã’. Họ gọi doanh nghiệp vận hành đặc khu này là ‘một tổ chức tội phạm xuyên quốc gia’ và đã thi hành các biện pháp trừng phạt ông chủ của doanh nghiệp này, Triệu Vĩ (Zhao Wei). Triệu phủ nhận các cáo buộc trên và lên án hành động trừng phạt là ‘đơn phương, vượt thẩm quyền, phi lý và bá đạo’.

Trớ trêu thay, bốn chữ ‘đơn phương, vượt thẩm quyền, phi lý và bá đạo’ có lẽ cũng sẽ là câu trả lời của người dân địa phương nếu được hỏi về cách hoạt động của các ‘đặc khu kinh tế’ này.


[1] Viva Laos Vegas: South-East Asia is sprouting Chinese enclaves, The Economist, 30/01/2020, https://www.economist.com/asia/2020/01/30/south-east-asia-is-sprouting-chinese-enclaves

[2] Ảnh do người dịch tìm kiếm từ các trang tin khác để minh hoạ

[3] Bích hoạ được hiểu là hình thức tranh vẽ trên một diện tích lớn như trần, tường cung điện thường thấy trong các công trình tôn giáo ở Châu Âu như toà thánh Vatican thực hiện từ thời Phục Hưng (ND)